Menunaikan haji ialah suatu kebaikan yang tidak diragui. Istikharah sebelum haji bukan untuk memilih sama ada kewajipan haji perlu ditaati atau ditinggalkan. Ia berkaitan perkara yang masih mempunyai ruang pilihan—seperti waktu, keadaan perjalanan, pakej, pembimbing dan urusan pelaksanaan.
Istikharah pada waktu dan keadaan perjalanan
Dalam al-Īḍāḥ fī Manāsik al-Ḥajj wa al-ʿUmrah, Imam al-Nawawī menjelaskan:
Terjemahan: “Apabila seseorang telah berazam untuk menunaikan haji, maka sewajarnya dia beristikharah kepada Allah Taala. Istikharah ini bukan berkaitan haji itu sendiri, kerana haji ialah suatu kebaikan yang tidak diragukan. Sebaliknya, istikharah itu berkaitan waktu pelaksanaannya.”
Prinsip ini penting. Perkara wajib tidak menjadi objek pilihan untuk dilakukan atau ditinggalkan. Namun, apabila kewajipan itu mempunyai keluasan waktu atau beberapa kaedah pelaksanaan, istikharah boleh berkaitan pilihan tersebut.
Musyawarah dahulu, kemudian istikharah
Imam al-Nawawī menyusun musyawarah sebelum istikharah dalam adab perjalanan haji. Bakal jemaah mendapatkan maklumat daripada pihak yang dipercayai agama, ilmu dan pengalamannya, kemudian menyerahkan pilihan kepada Allah melalui istikharah.
Musyawarah membantu seseorang memahami fakta, risiko dan pilihan. Istikharah mendidik hati agar tidak bergantung kepada kemampuan diri semata-mata. Kedua-duanya saling melengkapi, bukan saling menggantikan.
Dalam konteks haji, musyawarah boleh melibatkan pembimbing haji, doktor, ahli keluarga, pengendali pelancongan dan pihak yang memahami kemampuan serta keadaan bakal jemaah.
Tatacara istikharah
- Tentukan perkara yang memerlukan pilihan. Contohnya tarikh, pakej, teman perjalanan atau kesesuaian keadaan kesihatan pada tahun tertentu.
- Dapatkan maklumat dan bermusyawarah. Rujuk pihak yang berilmu, berpengalaman dan amanah.
- Dirikan dua rakaat selain solat fardu. Hadis sahih tidak menetapkan surah khusus yang mesti dibaca.
- Baca doa istikharah. Sebutkan atau hadirkan dalam hati urusan yang dimaksudkan pada lafaz “urusan ini”.
- Teruskan pertimbangan dan bertawakal. Ambil sebab yang wajar, buat keputusan dan serahkan hasilnya kepada Allah.
Bacaan surah: Sebahagian fuqaha menganjurkan Surah al-Kāfirūn pada rakaat pertama dan Surah al-Ikhlāṣ pada rakaat kedua. Namun, bacaan ini bukan syarat sah dan tidak ditetapkan dalam hadis Jābir tentang istikharah.
Doa istikharah berbaris dan terjemahan
Rasulullah ﷺ mengajarkan istikharah kepada para sahabat sebagaimana Baginda mengajarkan surah daripada al-Quran. Hadis ini diriwayatkan daripada Jābir bin ʿAbd Allāh RA dalam Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. [2]
Ya Allah, sesungguhnya aku memohon pilihan yang baik dengan ilmu-Mu, memohon kemampuan dengan kekuasaan-Mu dan memohon daripada kurniaan-Mu yang agung.
Sesungguhnya Engkau berkuasa sedangkan aku tidak berkuasa; Engkau mengetahui sedangkan aku tidak mengetahui; dan Engkaulah Yang Maha Mengetahui segala perkara ghaib.
Ya Allah, jika Engkau mengetahui bahawa urusan ini baik bagiku pada agamaku, kehidupanku dan kesudahan urusanku—atau urusanku yang segera dan yang kemudian—maka takdirkanlah ia bagiku, mudahkanlah ia bagiku, kemudian berkatilah aku padanya.
Jika Engkau mengetahui bahawa urusan ini buruk bagiku pada agamaku, kehidupanku dan kesudahan urusanku—atau urusanku yang segera dan yang kemudian—maka palingkanlah ia daripadaku dan palingkanlah aku daripadanya. Takdirkanlah kebaikan bagiku di mana pun ia berada, kemudian jadikanlah aku reda dengannya.
Apa yang dilakukan selepas istikharah?
Tidak perlu menunggu mimpi
Mimpi bukan syarat penerimaan atau jawapan istikharah.
Teruskan ikhtiar
Nilai maklumat, ambil sebab dan buat keputusan dengan tawakal.
Jangan bergantung pada perasaan sahaja
Ketenangan hati boleh membantu, tetapi fakta, hukum dan nasihat tidak boleh diabaikan.
Boleh mengulangi istikharah
Jika masih belum jelas, doa dan istikharah boleh diulangi tanpa mengikatnya kepada bilangan tertentu.
Tentang riwayat “tujuh kali”
Riwayat daripada Anas RA yang menyebut istikharah sebanyak tujuh kali terdapat dalam sebahagian karya hadis. Namun, sanadnya tidak cukup kukuh untuk menetapkan angka tujuh sebagai bilangan khusus yang disandarkan kepada sunnah. [3]
Penjelasan ini tidak bermaksud doa atau istikharah hanya boleh dilakukan sekali. Seseorang boleh mengulanginya apabila perlu. Yang perlu dielakkan ialah menganggap angka tujuh sebagai syarat atau ketetapan sunnah berdasarkan riwayat tersebut.
Nota fiqh ringkas untuk pembimbing
| Perkara | Penjelasan ringkas |
|---|---|
| Hukum | Sunat bagi urusan yang mempunyai ruang pilihan dan pertimbangan. |
| Objek istikharah | Perkara harus, pilihan antara beberapa kebaikan, atau waktu dan kaedah pelaksanaan kewajipan yang mempunyai keluasan. |
| Kewajipan yang jelas | Istikharah tidak digunakan untuk memilih sama ada perintah wajib hendak ditaati atau ditinggalkan. |
| Doa ketika tidak dapat solat | Seseorang yang mempunyai keuzuran boleh tetap berdoa dan memohon pilihan Allah. Bentuk paling lengkap menurut hadis ialah dua rakaat diikuti doa. |
| Bacaan surah | Tiada surah khusus yang diwajibkan. Anjuran al-Kāfirūn dan al-Ikhlāṣ disebut oleh sebahagian fuqaha. |
| Bilangan pengulangan | Boleh diulang apabila perlu tanpa menetapkan bilangan tujuh sebagai syarat atau sunnah khusus. |
Kesimpulan
Istikharah sebelum haji melatih bakal jemaah menggabungkan ilmu, musyawarah, ikhtiar dan tawakal. Ia bukan cara melepaskan tanggungjawab membuat pertimbangan, tetapi pengakuan bahawa ilmu manusia terbatas dan pilihan terbaik berada dalam pengetahuan Allah.
Musyawarah mendapatkan pandangan manusia yang amanah. Istikharah memohon pilihan Allah Yang Maha Mengetahui.